دانشگاه آزاد اسلامي
واحد دامغان
پايان نامه کارشناسي ارشد باغباني- گرايش فيزيولوژي و اصلاح گياهان دارويي ، ادويه اي و عطري
عنوان :
بررسي اثر غلظت هاي مختلف متانول بر شاخص هاي فيزيولوژيکي و بيوشيميايي اسطوخودوس
استاد راهنما :
دکتر عليرضا لادن مقدم
استاد مشاور :
دکتر حسين افشاري
نگارش:
حميد رضا باقري
تابستان 1392
تقديم به :
پدر ، مادر ، همسر و دختر عزيزم و
به تمام آزاد مرداني که نيک مي انديشند و عقل و منطق را پيشه خود نموده و جزء رضاي الهي و پيشرفت و سعادت جامعه هدفي ندارند . دانشمندان ، بزرگان و جوانمرداني که جان و مال خود را در حفظ و اعتلاي اين مرز و بوم فدا نموده و مي نمايند .
سپاسگزاري:
سپاس و ستايش خداوندي را سزاست که کسوت هستي را بر اندام موزون آفرينش بپوشانيد و تجليات قدرت لايتزالي را در مظاهر و آثار طبيعت نمايان گردانيد. بار الها! من با ياد تو ، به تو تقرّب ميجويم و تو را به پيشگاه تو شفيع ميآورم و از تو خواستارم، به کرمت، مرا به خودت نزديک گرداني و ياد خود را به من الهام کني و بر من رحمت آوري و به آنچه بهره و نصيب من ساختهاي، خشنودم قرار دهي و درهمه حال به فروتنيام واداري.
(من لم يشکرالمخلوق لم يشکر الخالق) . برخود لازم ميدانم ازکليه کساني که بنده را در تدوين و نگارش اين پايان نامه ياري نمودند صميمانه تشکر و قدرداني نمايم. به خصوص ازاستاد فرزانه جناب آقاي دکتر عليرضا لادن مقدم که در کليه مراحل انجام اين پژوهش با خوشروئي، ياري و راهنمائيام نمودند و همچنين از استاد فرهيخته جناب آقاي دکتر حسين افشاري که وقت خود را بي شائبه در اختيار من گذاشته و با دقت نظر خاصي مشاوره لازم در اين خصوص ارائه نمودند صميمانه تشکر و قدرداني مينمايم. همچنين از کليه معلمان و اساتيد دوران تحصيلم خصوصاً آقاي دکتر نعيمي صميمانه تشکر و قدرداني مينمايم.
از زحمات پدر و مادر و همسر مهربانم که در سختي‌ها و دشوار‌ي‌هاي زندگي همواره پشتيباني محکم و مطمئن برايم بوده‌اند و با قلبي آکنده از عشق و معرفت محيطي سرشار از سلامت و امنيت و آرامش و آسايش را براي من فراهم آوردند سپاسگزاري مينمايم.
و در پايان از دوستان عزيزم جناب آقاي مهندس محمد بندلي زاده و سرکار خانم مهندس آزاده کنشلو به پاس همکاري با اينجانب در طول مدت انجام اين پايان نامه تشکر و قدرداني مينمايم.

فهرست مطالب
چکيده1
مقدمه2
1-1- مشخصات گياه 3
1-2- نيازهاي اکولوژيکي 5
1-3- تناوب کاشت 6
1-4- مواد و عناصر غذايي مورد نياز 6
1-5- آماده سازي خاک 7
1-6- سازگاري 7
1-7- تاريخ و فواصل کاشت 8
1-8- روش کاشت (تکثير) 8
1-9- مراقبت و نگهداري 11
1-10- برداشت محصول11
1-11-جمع آوري بذر12
1-12- فراوري12
1-13- فناوري تقطير و استخراج اسانسها13
1-14- اثر روش خشک کردن روي مقدار و ترکيبهاي اسانس گياه اسطوخودوس14
1-15- ترکيبات اصلي تشکيل دهندهي اسانس اسطوخودوس15
1-16-کاربرد15
1-17- فتوسنتز16
1-18- نمو و ساختار كلروپلاست16
1-19- رنگيزه‌ها17
1-20-پروتئين‌ها18
1-21- سيستم‌هاي غشايي18
1-22- مكانيسم‌ فتوسنتز19
1-23- واكنش‌هاي نوري20
1-24- فتوشيمي20
1-25- انتقال الكتروني21
1-26- واكنش‌هاي تاريكي يا سيکل کالوين23
1-27- بيان مسئله26
1-28- اهداف تحقيق26
مروري بر تحقيقات انجام شده27
2-2- روش تغذيه برگي30
مواد و روشها32
3-1- آماده سازي گياهان و نحوه اعمال تيمارها33
3-2- اندازه گيري رشد و عملکرد گياه33
3-3- سنجش کلروفيل33
3-4- سنجش قندهاي محلول از روش کوچرت34
3-5- استخراج و تعيين تركيبات فنلي محلول از روش گلد واسر35
3-6- سنجش تركيبات فنلي :35
3-7- اندازه گيري اسانس36
3-8- آناليز آماري:37
نتايج و بحث38
4-1- تاثير تيمار متانول بر وزن تر و خشک39
4-2- تاثير تيمار متانول بر رنگيزه هاي فتوسنتزي39
4-3- تاثير تيمار متانول بر ميزان اسانس39
4-4- تاثير تيمار متانول بر ارتفاع گياه39
4-5- تاثير تيمار متانول بر طول و عرض برگ40
4-6- تاثير تيمار متانول بر سطح برگ40
4-7- تاثير تيمار متانول بر ميزان فنل40
4-8- تاثير تيمار متانول بر ميزان قند محلول40
نتيجه گيري کلي56
پيشنهادات56
منابع:58
فهرست شکل ها
شکل 3-2- منحني استاندارد سنجش تركيبات فنلي بر اساس روش فولين36
شکل 3-1- منحني استاندارد سنجش قندهاي محلول از روش کوچرت35
شکل 4-1- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان وزن خشک برگ در گروه هاي مختلف تيماري41
شکل 4-2- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان وزن تر برگ در گروه هاي مختلف تيماري41
شکل 4-3- اثر بکارگيري غلظتهاي مختلف متانول بر ميزان وزن تر کل برگ ها در گروه هاي مختلف تيماري42
شکل 4-4- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان وزن خشک کل برگ ها در گروه هاي مختلف تيماري43
شکل 4-5- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان کلروفيل در گروه هاي مختلف تيماري44
شکل 4-6- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان کلروفيل در گروه هاي مختلف تيماري44
شکل 4-7- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان کلروفيل کل در گروه هاي مختلف تيماري45
شکل 4-8- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان کاروتن در گروه هاي مختلف تيماري45
شکل 4-9- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان طول برگي در گروه هاي مختلف تيماري46
شکل 4-10- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان اسانس در گروه هاي مختلف تيماري47
شکل 4-11- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان ارتفاع در گروه هاي مختلف تيماري47
شکل 4-12- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان عرض برگ (ميليمتر) در گروه هاي مختلف تيماري48
شکل 4-13- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان سطح برگي در گروه هاي مختلف تيماري49
شکل 4-14- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان فنل محلول برگ در گروه هاي مختلف تيماري49
شکل 4-15- اثر بکارگيري غلظت هاي مختلف متانول بر ميزان قند محلول برگ در گروه هاي مختلف تيمار49

فهرست جدول ها

جدول 4-1- مقادير ميانگين صفات مختلف در گروه هاي مختلف تيماري و مقايسه ميانگين ها بر اساس آزمون دانکن41
جدول 4-2 – مقادير ميانگين صفات مختلف در گروه هاي مختلف تيماري و مقايسه ميانگين ها بر اساس آزمون دانکن42
جدول 4-3- مقادير ميانگين صفات مختلف در گروه هاي مختلف تيماري و مقايسه ميانگين ها بر اساس آزمون دانکن43
جدول 4-4- مقادير ميانگين صفات مختلف در گروه هاي مختلف تيماري و مقايسه ميانگين ها بر اساس آزمون دانکن46
جدول 4-5- مقادير ميانگين صفات مختلف در گروه هاي مختلف تيماري و مقايسه ميانگين ها بر اساس آزمون دانکن48
جدول 4-6- همبستگي صفات50
جدول 4-7- تجزيه واريانس صفات مختلف50
جدول 4-8- تجزيه واريانس صفات مختلف51
جدول 4-9- تجزيه واريانس صفات مختلف51
چکيده
گياه اسطو خودوس يک گياه زينتي و دارويي است که به علت مصارف زيادي كه در صنايع مختلف از جمله دارو سازي ، مواد آرايشي و بهداشتي و مواد غذايي دارد وتقاضاي براي مواد موجوددراين گياه بالاست. بمنظور بررسي اثرات محلول پاشي متانول بر رشد گياه اسطوخودوس و توليد متابوليت هاي ثانويه، اين تحقيق انجام شد. گياهان اسطوخودوس با 4 غلظت مختلف متانول شامل 0 (شاهد يا C)، متانول 10% (M10)، متانول 20% (M20) و متانول 40% (M40) تيمار شدند. اعمال تيمار به صورت اسپري 5 بار با فاصله 1 هفته انجام شد. نتايج اين تحقيق دلالت بر ان داشت که بکارگيري متانول بر ميزان رنگيزه هاي فتوسنتزي تاثير داشته است بطوري که غلظت هاي 10 و 20 داراي اثر تحريکي بودند اما غلظت 40 تفاوت معني داري نسبت به شاهد نداشت. نتايج اين تحقيق نشان از تحريک رشد گياه در اثر بکارگيري متانول خصوصا در غلظت هاي 10 و 20 داشت. بيشترين ميزان تحريک رشد در نمونه هاي M20 مشاهده شد و غلظت 40 اثرات قابل توجهي نداشت. نتايج اين تحقيق دلالت بر ان داشت که بکارگيري متانول موجب افزايش ميزان قند محلول و فنل محلول برگ و درصد اسانس شده است. نتايج اين تحقيق دلالت بر ان دارد که غلظت هاي بالاي متانول مناسب نبوده و بکارگيري غلظت هاي متوسط مناسب تر است. احتمالا تحريک فتوسنتز موجب تحريک ماده سازي شده و درنتيجه سطح برگي، وزن تر و خشک بالا رفته است.

مقدمه:
((پلينيوس)) خصوصيات دارويي نوعي اسطوخودوس را برشمرده است. وي اظهار مي دارد در زمان هاي گذشته مردم گونه هاي کمي از جنس اسطوخودوس را مي شناخته و از آن ها استفاده مي کرده اند . کلمه ((لاواند)) از ريشه لاتين ((لاوار)) مشتق شده و به معناي تميز کننده و شوينده است . به طوري که مردم اروپا در گذشته از اين گياه براي شست وشوي بدن خود استفاده مي کرده اند و اين مهم اشاره به مصرف آن در صابون و عطرسازي دارد . اسطوخودوس فرانسوي يکي از قديمي ترين گياهان دارويي مي باشد . اين گياه از قرن سيزدهم نزد مردم اروپا شناخته شده بود و در مرکز اروپا گسترش زيادي داشته و موارد استعمال آن نيز فراوان بوده است . در حال حاضر از اسطوخودوس فرانسوي در اکثر نقاط جهان استفاده مي شود . مردم در گذشته از پيکر رويشي و گل اسطوخودوس استفاده هاي دارويي متعددي مي کردند . آن ها معتقد بودند که استفاده از آن سبب معالجه ي افراد فلج و بکار افتادن مجدد دست و پاي اين افراد مي شود . آن ها همچنين براي درمان بعضي از بيماري هاي مربوط به مغز ، از جمله خون گرفتگي عروق مغزي از اين گياه استفاده مي کردند . در تمام فارماکوپه هاي معتبر از گل هاي اين گياه به عنوان دارو ياد شده و خواص درماني آن مورد بررسي قرار گرفته است . در حال حاضر از مواد موثره ي اسطوخودوس فرانسوي براي معالجه بيماري هاي مربوط به سيستم عصبي و همچنين براي درمان رماتيسم استفاده مي شود . در بعضي کشور ها ، گونه هاي مختلف اسطوخودوس ، به عنوان گياهان زينتي در باغ ها و پارک ها کشت مي شود. اسطوخودوس کلمه يونانيست، يعني حافظ الروح، در دري شاه سپرم و در عربي انس الروح ميگويند. اگر از قسمت هاي مختلف آن گرفته توسط دست مالش داده شود، بوي مخصوص کافور بمشام ميرسد، تقريباً از هر(160) کيلوگرام آن يک کيلوگرام اسانس بدست ميآيد، اسانس آن برنگ زرد بوده بوي کافور ميدهد. از قديم تا امروز استعمال عطر و محلول زيبائي اسطوخودوس مروج است يونانيها و روميان براي زيبائي جلد خود، حين استحمام از عرق لاوندر (اسطوخودوس) زياد تر استفاده ميکردند. روميان براي معطر ساختن اطاق از چند قطره عطر اسطوخودوس که بالاي آتش ميريختند، از ابتلأ زکام و سرما خوردگي جلوگيري ميکردند. ملکه زيبائي يونان و کلو پاترا ملکه سرزمين نيل، هر روز خود را با مخلوط عطر لاوندر، بشيره اسطوخودوس و زنبق مالش ميدادند، و قشنگي، لطافت، و زيبائي، جلد و روي خود را مرهون عطر لاوندر ميدانستند. (ويليام تورنر) گياه شناس مشهور، در کتاب خود نوشته است هرگاه شخصي بوقت خواب، گل اسطوخودوس را در کلاه شب خود بگذارد از سر دردي و سرما خوردگي محفوظ، مغزش را تقويت ميکند. گلهاي اسطوخودوس، در برج جوزا بصورت پندک ميباشد که مردم بقسم دسته جمع نموده، در سقف خانه خشک ميکنند. علم جديد بعد از تحليل و تجزيه استعمال گل و عرق اسطوخودوس، اين گياه را مفيد خوانده و نظريات قدما را تصديق و تائيد نموده اند. بوعلي سينا راجع به اسطوخودوس در کتاب خود چنين نوشته است: عطر اين گياه خاصيت قوي خواب آور داشته، مخدر است، حساسيت را کم و درد را تسکين ميدهد، کم کننده غم و اندوه است. خوردن اسطوخودس باعسل، مقوي و ادرار آور است. مانع رعشه و سرگيچي شده و امراض مالخوليا، صرع، جنون، فراموشي، وسواس و تشنج را درمان ميکند و هم مانع جاري شدن آب بيني که از ريزش عارض شده باشد ميگردد. براي مداواي امراض متذکره، مرباي گل اسطوخودوس با عسل و يا بوره بيشتر مؤثر است، که در هر خوراک مقدار يک گرم ازگيل در آن افزوده شود. تغذيه گل هاي اين گياه توسط زنبور عسل نه تنها در کيفيت عسل آن ها تاثير فراواني دارد بلکه سبب افزايش عملکرد عسل نيز مي شود (آخوند زاده و همکاران1، 2003). به علت استفاده هاي متنوع از اسطوخودوس ، اين گياه در اکثر کشور هاي جهان کشت و روز به روز بر متقاضيان آن افزوده مي شود و پراکنش چندين گونه از آن در جزاير آتلانتيک ، مديترانه تا سومالي و هندوستان است . همه ساله زمين هاي زراعي وسيعي در کشور هاي فرانسه ، روسيه ، بلغارستان ، ژاپن ، آمريکا و مجارستان براي کشت اسطوخودوس فرانسوي اختصاص مي يابد .

1-1- مشخصات گياه :
گونه هاي مختلف اسطوخودوس گياهاني چند ساله و خشبي هستند . تا کنون حدود 48 گونه متعلق به اسطوخودوس يا ((لاواند)) شناسايي شده است . اسطوخودوس فرانسوي (با گونه هاي اسپيکا ، افيسيناليس و ورا هم نام است) ، گياهي است مديترانه اي ، منشا آن جنوب اروپا گزارش شده است و در جنوب و مرکز ايتاليا ، يونان ، جنوب فرانسه و اسپانيا در خاک هاي سبک شني ودر ارتفاعات 1700 متري از سطح دريا به طور خودرو مي رويد . اين گياه حقيقي (غير دو رگ) است و بذر توليد مي کند . اسطوخودوس فرانسوي گياهي چند ساله و خشبي است . ريشه اصلي آن طويل و چوبي است و انشعاب هاي متراکم و فراواني دارد و قادر به جذب رطوبت از اعماق 3 تا 4 متري زمين مي باشد . ساقه ضخيم و قهوه اي رنگ است . قسمت تحتاني ساقه انشعاب هاي فراواني دارد و گياه بسيار متراکم و انبوه به نظر مي رسد . شکل ظاهري آن در گياهان چند ساله شبيه به نيم کره اي است که قطر آن به 80 تا 120 سانتي متر مي رسد . ارتفاع ساقه متفاوت است و به سن گياه و شرايط اقليمي محل رويش آن بستگي دارد طوري که شرايط متفاوت زيستي به خصوص درجه حرارت و رطوبت و مشخصات جنس زمين تغييرات محسوس و قابل توجهي را در گياه مذکور به وجود آورده است که منجر به پيدايش دو فرم متمايز که يکي داراي عطر بيشتري است گرديده است . به طور کلي جنس زمين (خصوصيات فيزيکي و شيميايي ، کود ها و علف هاي هرز) تاثير بسزايي در کيفيت محصول ايفا مي کند . ارتفاع گياهان چند ساله به 40 تا 60 سانتي متر مي رسد . برگ ها به رنگ سبز تيره ، نيزه اي شکل و به طور متقابل روي ساقه قرار مي گيرند . طول برگ ها 3 تا 5 و عرض آن 0.2 تا 0.5 سانتي متر است . برگ ها پوشيده از کرک و حفره هاي حاوي اسانس است . گل ها در انتهاي ساقه هاي گل دهنده به صورت خوشه هاي مجتمع قرار مي گيرند . ساقه هاي گل دهنده در اسطوخودوس فرانسوي غير منشعب است و ارتفاع آن بين 20 تا 40 سانتي متر مي باشد . گل ها به رنگ آبي يا متمايل به بنفش است . برخي از گياهان ممکن است گل هاي سفيد رنگ يا بور (قهوه اي روشن) توليد کنند ولي اسانس اين گياهان کميت و کيفيت نا مطلوبي دارند و ريشه اصلي اين گياه طويل و چوبي است و از انشعاب هيا متراکم و فراواني برخوردار است . اين ريشه قادر به جذب رطوبت از اعماق 4 متري زمين است . ميوه فندقه و به شکل تخم مرغ است . طول ميوه 1.8 تا 2.2 ميلي متر و رنگ آن قهوه اي تيره و براق است . وزن هزار دانه 0.85 تا 1.1 گرم است . پيکر رويشي اين گياه بوي مطبوعي دارد که ناشي از وجود اسانس است . اسانس در برگ ها و گلهاي اسطوخودوس و در حفره هاي مخصوص ساخته و ذخيره مي شود .اسانس گل ها در مقايسه با برگ ها کيفيت مناسب تري دارند و مقدار آن به نوع گياه و شرايط اقليمي محل رويش گياه بستگي داشته و بين 0.5 تا 1.5 درصد است ، مهمترين ترکيبات تشکيل دهنده اسانس را ((ليناليل استات)) (35 تا 60 درصد) ،((سينئول)) (10 درصد) ، ((لينالول)) ، ((کامفور)) ، ((نرول)) ، ((بورنئول)) و ((گرانيول)) تشکيل مي دهد . از ترکيبات ديگر اين گياه مي توان از ((کومارين)) ، ((فلاونوئيد)) و ((استرول)) ، ((اسيد بوتريک)) ، ((اسيد پروپيونيک)) ، ((اسيد والريک)) ، ((ليناليل آزاد)) و ژرامبول نام برد . بذر هاي اسطوخودوس فرانسوي 3 الي 4 سال از قوه رويشي مناسبي برخوردارند . رشد اوليه اين گياه بسيار کند است . گياهان معمولا از سال اول به گل مي روند . رويش گياهان در سال هاي بعد در فصل بهار (اوايل فروردين) آغاز مي شود و گل ها اواخر بهار (اواخر خرداد) ظاهر مي شوند و گلدهي تا اواسط تابستان (مرداد) ادامه مي يابد . هواي سرد و بارندگي (10 تا15 روز قبل گلدهي) گلدهي را به تاخير مي اندازد .هواي گرم و خشک سبب تسريع در گلدهي اسطوخودوس فرانسوي مي شود . ميوه هاي اين گياه به تدريج مي رسند . پس از رسيدن ميوه ، بذر ها از گياه جدا و به اطراف پراکنده مي شوند . روش مرسوم تکثير اين گياه از طريق قلمه زدن است . ابتدا قلمه ها در محل مناسبي مانند گل خانه ها ، برگ دار و ريشه دار مي شوند ، سپس به زمين اصلي منتقل مي شوند . از طريق بذر و خوابانيدن نيز اين گياه قابل تکثير است (ماوس و همکاران2 ، 2003) . در هر هکتار زمين 12500 پايه (قلمه) از اين گياه کاشته مي شود . از هر پايه مرغب گياه 500 گرم سر شاخه گلدار و از هر هکتار 500 کيلو گرم گياه به دست مي ايد . کود لازم 700 کيلوگرم فسفات و 200 تا 300 کيلوگرم در هکتار نيترات سديم قبل از کاشت استفاده مي شود . با بررسي هاي به عمل آمده ، آب و هوا ، ارتفاع محل ، جنس زمين و نوع واريته در ايجاد محصول مرغوب و فراوان تاثير دارد . دوره رويشي اسطوخودوس بسيار طولاني است و معمولا 20 تا 30 سال عمر مي کند و تا 15 الي 20 سال بازدهي اقتصادي دارد .

1-2- نيازهاي اکولوژيکي :
اسطوخودوس فرانسوي بومي ايران نيست ولي به طور تقريبا گسترده اي براي استفاده دارويي و زينتي در کشورمان کشت مي شود . اسطوخودوس از گياهان مناطق خشک و نيمه خشک است . در طول رويش به تابش نور فراوان و هواي گرم و رطوبت کم نياز دارد . در اين شرايط عملکرد گل ، اسانس و همچنين کيفيت اسانس افزايش مي يابد . در اين مورد تحقيقات نشان مي دهد که مقدار و کيفيت اسانس با نور رابطه مستقيم دارد . کشت اسطوخودوس در مناطقي که نور کافي وجود نداشته باشد نه تنها از مقدار اسانس گل ها کاسته مي شود ، بلکه سبب کاهش ترکيبات استري (ليناليل استات3) آن مي شود. در اين مورد گياهاني که در سايه کشت شده اند اسانس و ترکيبات استري آن در مقايسه با گياهان کشت شده در آفتاب به ترتيب 55 و 41 دصد کاهش نشان مي دهد . اگرچه اسطوخودوس قادر است درجه حرارت هاي پايين (15 الي 20 درجه ي سانتي گراد) را تحمل کند ، ولي در فصل بهار هنگام رويش گياه و توليد شاخ و برگ به سرما بسيار حساس است و با بروز سرما ، گياهان دچار سرما زدگي شده و خشک مي شوند . از اين رو از کشت اين گياه در زمين هاي گود و مناطق سرد حتي الامکان بايد اجتناب کرد . رطوبت زياد براي اسطوخودوس مناسب نيست . آبياري زياد سبب کاهش چشمگير اسانس (به مقدار 30 تا 50 درصد) و ترکيبات تشکيل دهنده آن مي شود . اين گياه از مرحله تشکيل گل قادر است خشکي را براي مدت طولاني تحمل کند . اسطوخودوس فرانسوي در هر نوع خاکي قادر به رويش است . ولي خاک هاي سبک حاوي ترکيبات کلسيم و غني از مواد و عناصر غذايي خاک هاي مناسبي براي توليد انبوه اين گياه است . خاک هاي سنگين که تهويه هوا در آن ها به سختي انجام مي گيرد و همچنين خاک هايي که سبب آب ايستايي مي شوند براي کشت اين گياه مناسب نيستند، پي اچ خاک براي اسطوخودوس فرانسوي بين 6.4 تا 8.2 مناسب است .

1-3- تناوب کاشت :
اسطوخودوس 15 تا 20 سال در يک منطقه باقي مي ماند . از اين رو در زمين هايي که به کشت اين گياه اقدام مي شود بايد کاملا آماده نمود . اسطوخودوس را بايد با آن دسته از گياهاني به تناوب کشت کرد که سبب گسترش علف هاي هرز نشوند . ذرت ، گياه مناسبي براي تناوب کشت با اسطوخودوس است . چون اسطوخودوس هاي جوان به علت کشت ها حساس هستند ، چنانچه قبل از کاشت براي مبارزه با علف هاي هرز از مفادير زيادي علف کش استفاده شده باشد ، توصيه مي شود به منظور خنثي شدن اثر علف کش ها ، زمين تا 3 سال به صورت آيش باقي بماند سپس اسطوخودوس در آن کشت شود (هولمز و همکاران4، 2002) . پس از برداشت اسطوخودوس زمين معمولا از مواد و عناصر غذايي تهي است . بدين جهت پس از برداشت ، گياهاني را بايد کشت کرد که نه تنها به مواد و عناصر غذايي فراوان نياز نداشته باشند بلکه بر کيفيت خاک بيفزايند .

1-4- مواد و عناصر غذايي مورد نياز :
اگر چه اسطوخودوس در زمين هاي فقير مي رويد ولي در سطوح وسيع کشت بايد از زمينهاي غني و حاصلخيز استفاده شود . از آنجائيکه اين گياه 15 تا 20 سال در يک مکان باقي مي ماند ، از اين رو تمام نيازهاي غذايي آن در اين مدت بايد توسط خاکي که در آن کشت مي شود تأمين گردد . تحقيقات نشان مي دهد براي توليد هر يکصد کيلوگرم گل ، گياهان 8/0 کيلوگرم ازت ، 2/0 کيلوگرم اکسيد فسفر و 8/0 کيلوگرم اکسيد پتاس از خاک جذب مي کنند . کودهاي کاملاً پوسيده حيواني نقش عمده اي در افزايش عملکرد دارد . از اين رو توصيه مي شود فصل پاييز هنگام آماده ساختن زمين ، 35 تا 50 تن در هکتار کودهاي حيواني کاملاً پوسيده به زمين اضافه شود . همچنين در فصل پاييز بايد 70 تا 80 کيلوگرم در هکتار اکسيد فسفر و 100 تا 120 کيلوگرم در هکتار اکسيد پتاس به عنوان مقادير پايه به خاک اضافه شود .در سال اول رويش و در اواخر بهار نيز 70 تا 80 کيلوگرم در هکتار ازت بايد به صورت سرک در اختيار گياهان قرار گيرد . با توجه به طولاني بودن دوره رويش اسطوخودوس توصيه مي شود در طول رويش اين گياه ، خاک مورد تجزيه قرار گيرد و با توجه به وضعيت خاک از نظر موتد و عناصر ضروري اقدام به کوددهي زمين نمود .

1-5- آماده سازي خاک :
آماده سازي زمين قبل از کاشت داراي اهميت فوق العاده اي است زيرا اسطوخودوس يک گياه چندساله مي باشد و قرار است براي 8 تا 10 سال (گاهي اوقات تا 20 سال) در يک مکان قرار بگيرد . آماده سازي اوليه زمين شامل شخم زمين تا عمق 40 سانتي متري و همزمان با شخم زدن ، افزودن 35 تا 50 تن در هکتار کود دامي پوسيده و کودهاي شيميايي مي باشد . ميزان اضافه کردن کود شيميايي به آزمايشات خاک بستگي دارد ولي معمولا 70 تا 80 کيلوگرم در هکتار اکسيد فسفر و 100 تا 120 کيلوگرم در هکتار اکسيد پتاس به عنوان کود پايه به خاک افزوده مي شود (ماوس و همکاران 5 ، 2003) . اندکي قبل از کاشت عمل ديسک زدن و تسطيح زمين با ماله صورت مي گيرد. البته حدود 1.5 تا 2 ماه قبل از کشت نيز بايد اقدام به افزودن کود هاي شيميايي مورد نياز گياه (مانند فسفر و پتاس) به خاک کرده و با شخم متوسطي آن ها را به عمق 18 تا 20 سانتي متر زمين منتقل نمود . اواخر زمستان پس از شکستن سله ها ، جمع آوري سنگ ها و قلوه سنگ ها و تسطيح ، زمين براي کاشت کاملا آماده مي شود .

1-6- سازگاري :
اسطوخودوس بسيار کم توقع است و در خاک هاي فقير و آهکي و کم آب به خوبي رشد مي کند . اين گياه در خاک هايي با پياچ بيشتر از 7 در خاک هاي آهکي و سنگين (رسي) خوب رشد مي کند .همچنين به نماتد مقاوم مي باشد. بايد توجه داشت که اسطوخودوس به شوري آب نيز تاحدي مقاوم است و مي توان آن را در نقاطي که داراي تشعشع شديد آفتاب است مانند حاشيه آسفالت ها کشت نمود

1-7- تاريخ و فواصل کاشت :
کاشت اسطوخودوس توسط بذر و از طريق رويشي امکان پذير است . کاشت توسط بذر به روش غير مستقيم انجام مي گيرد و فصل پاييز ( آذر ) يا اوايل بهار ( نيمه دوم اسفند ) زمان مناسبي براي کشت بذر در خزانه هواي آزاد است . در اين صورت فاصله مناسب رديفهاي کاشت از يکديگر در سطح وسيع خزانه 35 تا40 سانتي متر و در سطح کوچک خزانه نيز 15 تا 29 سانتي متر مي باشد . اگر بذرها در فصل پاييز کشت شوند عمق مناسب کاشت بذر 5/0 تا 1 سانتي متر و اگر در فصل بهار کشت شوند 1 تا 5/1 سانتي متر مي باشد . براي هر هکتار زمين به 7 تا 9 کيلوگرم بذر ( با کيفيت مطلوب) نياز است . اواخر شهريور تا اوايل مهر ماه سال بعد زمان هاي مناسبي براي انتقال نشاء ها به زمين اصلي است و در مدت زمان مذکور ارتفاع گياهان در خزانه به 18 تا 20 سانتي متر مي رسد . هنگام انتقال نشاءها به زمين اصلي ساقه آنها را بايد از فاصله 8 تا 10 سانتي متري سطح زمين هرس کرد . اين عمل سبب توليد شاخه هاي متعدد مي شود . توصيه مي شود در هنگام انتقال نشا به زمين اصلي ، نشاء ها از فاصله پنج سانتي متري بالاي يقه در خاک کشت شوند در ضمن براي هر هکتار زمين به 20 هزار بوته نياز است ( لويت و همکاران6، 2005) .
به طور کلي نشاء ها در رديف هايي به فاصله 100 سانتي متر و فاصله 2 بوته در هر متر طولي 80 تا 100 سانتي متر در زمين اصلي بايد کشت شوند . در سطوح کوچک کشت معمولا از ماشين آلات کشاورزي استفاده نمي شود از اين رو گياهان را مي توان متراکم تر کشت کرد.

1-8- روش کاشت (تکثير) :
کاشت و تکثير اسطوخودوس توسط بذر ، يا از طريق رويشي صورت مي گيرد.
الف : کشت اين گياه توسط بذر به صورت غير مستقيم (کشت در خزانه و سپس انتقال نشاءها به زمين اصلي) انجام مي گيرد که در اين روش بذور در فصل پاييز (آذر ماه) يا در اوايل بهار (اواسط اسفند ماه) در خزانه هاي آزاد در رديف هايي با فاصله 20 تا 40 سانتي متر در عمق يک سانتي متر از يکديگر کشت مي شوند . در اين روش در زمان مناسب بذر ها در خزانه ي هواي آزاد که بستر آن به همين منظور آماده شده است کشت مي شود . چنانچه بذر ها در فصل بهار کشت شوند به منظور افزايش قوه رويشي بذر ها را بايد براي مدتي در دماي 1- تا 2- درجه سانتي گراد قرار داد . پس از کشت انجام غلتک مناسبي سبب هماهنگي در رويش بذر ها مي شود . بذر هاي کشت شده در فصل پاييز در اوايل بهار سبز مي شوند . با آبياري منظم و وجين علف هاي هرز سطح خزانه ، گياهان را در مرحله ي 4 تا 5 برگي طوري تنک مي کنند که فاصله 2 بوته در طول رديف 5 سانتي متر گردد . اين عمل سبب تقويت بوته ها و توسعه ريشه مي شود .اگر بذر ها در فصل پاييز کشت شوند عمق مناسب کاشت بذر 0.5 تا يک سانتي متر و اگر در فصل بهار کشت شوند يک تا 1.5 سانتي متر مي باشد . براي هر هکتار زمين به 7 تا 9 کيلوگرم بذر با کيفيت مطلوب نياز است . اواخر شهريور تا اوايل مهر ماه سال بعد زمان هاي مناسبي براي انتقال نشاءها به زمين اصلي است و در مدت زمان مذکور ارتفاع گياهان در خزانه به 18 تا 20 سانتي متر مي رسد . وقتي ارتفاع گياهان در خزانه به 18 تا 20 سانتي متر رسيد هنگام انتقال نشاءها به زمين اصلي ساقه را بايد از فاصله 8 تا 10 سانتي متري سطح زمين هرس کرد . اين عمل سبب توليد شاخه هاي متعدد مي شود . سپس بوته ها را در زمان مناسب بايد به زمين اصلي منتقل کرد . بهتر است نشاء ها در زمين دايمي 5 سانتي متر بالاي منطقه يقه کشت شود . چنانچه گياهان در فصل بهار به زمين اصلي منتقل شوند آن ها را بايد به دفعات متعدد آبياري نمود . اگر نشاءها در فصل پاييز منتقل شوند نياز آبي آن ها کمتر خواهد بود . براي هر هکتار زمين به 20 هزار بوته نياز مي باشد(آخوند زاده و همکاران7، 2003) .
ب : تکثير رويشي اسطوخودوس از طريق ريشه دار کردن ساقه هاي سبز و جوان يا ساقه هاي خشبي و انتقال آنها به زمين اصلي مي باشد . روش مرسوم تکثير اين گياه از طريق قلمه زدن است . اوايل شهريور از پايه هاي مادري يک ساله ساقه هاي سبز و از پايه هاي مادري چهار تا پنج ساله ساقه هاي خشبي به طول 12 تا 20 سانتي متر جدا کرده سپس اقدام به کاشت آنها در خزانه ( اعم از خزانه هواي آزاد يا زير پلاستيک ) مي نمايند . اين قلمه ها در عمق 4 تا 5 سانتي متري و در رديفهايي به فاصله 6 تا 10 سانتي متر و فاصله دو قلمه از يکديگر 2 تا 3 سانتي متر کشت مي شوند . در هر متر مربع از سطح خزانه 600 تا 800 قلمه کشت کرد . چنانچه از خزانه هواي آزاد براي ريشه دار کردن قلمه ها ، استفاده شده باشد با ايجاد سايبان مناسبي مي توان ريشه زايي در قلمه ها را تسريع کرد . آبياري منظم و وجين علف هاي هرز سطح خزانه در ريشه زايي قلمه ها بسيار مناسب است . روش تکثير رويشي بدين طريق است که در فصل پاييز از سرشاخه هاي اسطوخودوس قلمه تهيه کرده و در طول پاييز و زمستان آن را در ماسه کاشته و در گلخانه نگهداري مي کنند . بهار ( ارديبهشت ) يا پاييز سال بعد زمان مناسبي است براي انتقال قلمه هاي ريشه دار شده به زمين اصلي بوته ها در رديفهايي به فاصله 100 ساتني متر ( فاصله دو بوته در طول رديف 50 تا 80 سانتي متر ) در زمين اصلي کشت مي شوند .
معمولا 3 تا 4 ماه قلمه ها ريشه دار مي شوند و در اوايل بهار قلمه ها را در زمين اصلي به فاصله مذکور مي کارند . زمين مورد نظر براي کاشت اسطوخودوس را در پاييز شخم عميق زده و حدود 10 تن در هکتار کود حيواني همراه کود هاي فسفر و پتاسيم به خاک اضافه مي کنند . چنانچه قلمه هاي اسطوخودوس در بهار از گياه مادري تهيه شود و سپس در ماسه کاشته شود مي توان قلمه هاي ريشه دار را در فصل پاييز اقدام به کشت در زمين اصلي نمود ، براي ريشه دار کردن قلمه هاي اسطوخودوس و يا هر گياه ديگري مي توان از هورمون اکسين استفاده کرد . با توجه به اين که اسطوخودوس گياهي چند ساله است در سال اول رشد اين گياه کند است . براي توليد گياهي با فرم مناسب لازم است که عمليات هرس در پاييز سال اول و سال دوم انجام شود تا از رشد طولي گياه جلوگيري شود . بعد از هرس بايد قد گياه 15 تا 20 سانتي متر شود (سال اول) در سال دوم به فرم نيم کره بايد هرس شود و ارتفاع 20 تا 25 سانتي متر و پهنا از هر طرف 15 تا 20 سانتي متر شود . در سال اول رشد کند است در سال هاي بعد رشد سريع خواهد شد ، به طوري که در سال پنجم از هر بوته اسطوخودوس 500 گرم برگ خشک توليد خواهد شد . قسمت مورد استفاده اين گياه سرشاخه هاي گل دار آن است و بهترين زمان برداشت هنگامي است که گلها روي گياه ظاهر مي شود (اوايل تير تا اواسط مرداد) . در طول زمستان براي جلوگيري از سرما خوردگي ، بايد روي قلمه ها را با پوشش هاي نايلوني پوشاند . در زمان مناسب بايد قلمه هايي را که از ريشه هاي قوي و محکمي برخوردارند به زمين اصلي منتقل کرد . چنانچه ريشه ها طويل تر از 15 سانتي متر باشند (اعم از تکثير با بذر يا تکثير رويشي) ريشه را بايد هرس کرد . هنگام کاشت قلمه هاي ريشه دار شده در زمين دايمي ، قلمه ها بايد 4 تا 5 سانتي متر بالاي منطقه يقه کشت شوند . چنانچه زمان کافي براي کاشت قلمه هاي ريشه دار شده وجود نداشته باشد آن ها را بايد روي هم داخل گودالي قرار داد و با پاشيدن آب بر روي آن ها از خشک شدن بوته ها جلوگيري کرد تا در زمان مناسب به کشت آن ها اقدام شود . اين عمل سبب حفظ قوه رويشي بوته ها مي شود(آخوند زاده و همکاران8، 2003) .

1-9- مراقبت و نگهداري :
رشد اوليه اسطوخودوس در سال اول رويش بسيار کند است و علفهاي هرز مي توانند بدون رقابت و به سرعت توسعه يابند. از اين رو کنترل علفهاي هرز قبل از کاشت و تهيه بستر فاقد علف هرز ضرورت دارد . در سال اول رويش به منظور توليد شاخه هاي متعدد ، بايد قسمت هوايي گياهان را به طول 8 تا 10 سانتي متر هرس کرد . اين هرس نه تنها مانع رشد نامناسب طول ساقه مي شود بلکه با توليد شاخه هاي متعدد سبب پرپشت شدن بوته ها مي شود .سال دوم رويش نيز عمل هرس اندام هوايي را از قسمت 15 تا 18 سانتي متر بايد تکرار کرد . در سطوح وسيع کشت ، عمل هرس با دست امکان پذير نيست و بايد با ماشينهاي مخصوص هرس انجام گيرد . هرس گياهاني در سال دوم رويش سبب مي شود تا ساقه هاي گل دهنده از طول يکساني برخوردار شوند . از سال سوم نيازي به هرس نيست زيرا گياهان به شکل ثابت خود که نيمکره است مي رسند. اواخر سال اول رويش نيز زمان مناسبي براي واکاري و جايگزيني کردن بوته هاي خشک شده است . وجين علفهاي هرز در طول رويش گياهان ضروري است . از آنجائيکه چند سال پس از کشت ، خاک بين رديفها متراکم شده و عمل تهويه هوا به سختي انجام مي گيرد . لذا هر چهار تا شش سال بايد خاک بين رديفها را تا عمق 40 تا 60 سانتي متري برگردان کرد(آخوندزاده و همکاران9 ، 2003).
1-10- برداشت محصول:
گلهاي اسطوخودس از اواخر بهار پديدار شده و گلهاي باز شده از بيشترين مقدار اسانس برخوردارند . برداشت شامل جمع آوري ساقه هاي گل دهنده ي داراي گل مي باشد که توسط داس يا ماشين هاي برداشت انجام مي گيرد . عملکرد گل تازه در سال اول 400 تا 700 کيلو گرم در هکتار مي باشد که در سال هاي بعد افزايش چندين برابر مشاهده مي شود . از آنجايي که گياهان معمولاً هفت تا هشت روز در مرحله گلدهي هستند ، در سطوح وسيع کشت امکان برداشت آنها در اين مدت کوتاه وجود ندارد . به همين خاطر از بدو باز شدن گلها مي بايست آنها را برداشت کرد . هنگام برداشت گلها ، ساقه ها از نيمه قطع شوند سبب ناهماهنگي در نمو گلها در سالهاي بعد مي شوند و برداشت گلها ، آنها را در کيسه هاي بزرگ ريخته و بلافاصله جهت استخراج اسانس ، گلها را به کارخانه هاي مربوط منتقل مي کنند . مقدار عملکرد گل متفاوت است و به نوع گياه و شرايط اقيلمي محل رويش گياه بستگي دارد . عملکرد گل تازه در سال اول رويش 4/0 تا 7/0 تن در هکتار ، در سال دوم 5/1 تا 2 تن در هکتار ، در سال سوم 3 تا 5/3 تن در هکتار و از سال چهار به بعد 5/3 تا 4 تن در هکتار مي باشد . معمولاً از هر 8 تا 10 کيلوگرم تازه يک کيلوگرم گل خشک به دست مي آيد (لويت و همکاران10، 2005) .

1-11-جمع آوري بذر:
براي برداشت بذر ها بايد گياهاني سالم ، قوي ، پر گل و فاقد هر گونه علف هرز را انتخاب کرد . ميوه ها از اوايل تابستان به تدريج مي رسند . هنگامي که رنگ بذر ها از اواسط تابستان به تدريج قهوه اي تيره شد بايد ساقه هاي گل دار را برداشت و سپس خشک کرد . تاخير در برداشت سبب ريزش بذر ها مي شود . پس از برداشت بايد آن ها را بوجاري و تميز و بسته بندي نمود و در جاي خشک وخنک نگهداري کرد . عملکرد بذر 200 تا 300 کيلوگرم در هکتار است شود (هلمز و همکاران، 2002) .

1-12- فراوري:
اسانس اسطوخودوس از تقطير سرشاخه هاي گل



قیمت: تومان


دیدگاهتان را بنویسید